Notes on धातु | Grade 10 > Nepali > जय भोलि | KULLABS.COM

धातु

  • Note
  • Things to remember
  • Exercise

धातु 

क्रियापद वा कृदन्त शब्दको मूल रूपलाई धातु भनिन्छ | धातुले कुनै कार्य, घटना वा अवस्थालाई बुझाउँछ | तर यसलाई सिधै वाक्यमा प्रयोग गर्न सकिन्न | धातुमा प्रत्यय जोडिएर क्रियापद र कृदन्त शब्द बन्दछ | जस्तै -:

धातु          प्रत्यय         क्रियापद       धातु          प्रत्यय        क्रियापद

लेख्    +      ला     =      लेख्ला         लेख्    +      एको    =      लेखेको 

खा     +      छ      =      खान्छ         खा     +          एर     =      खाएर

'नु' मा टुङ्गिएको क्रियालाई क्रियामूल भनिन्छ | क्रियामूलको 'नु' हटाएपछि बाँकी रहने भाग नै धातु हुन्छ | क्रियापदको धातु पत्ता लगाउनका लागि पहिले त्यसको क्रियामूल पत्ता लगाउनुपर्छ र त्यसबाट 'नु' हटाउनुपर्छ |   

क्रियापद       क्रियामूल      - नु           =      धातु

हुनेछ           हुनु                - नु           =      हु

रोएछन्         रुनु                - नु           =      रु

आउनुभयो    आउनु            - नु           =      आउ

धातुमा आउने 'इ' र 'उ' सबै ह्रस्व मात्र हुन्छन् |

 

धातुका प्रकार 

 मूल धातु

 नाम, विशेषण र अव्यय आदि नजोडिई बनेका क्रियाका मूल रूप नै मूल धातु हुन् |

उदाहरण – बस   +   नु   =   बस्नु                      दि   +   नु   =   दिनु

                      भन्   +   नु   =   भन्नु                      गर्   +   नु   =   गर्नु             

नाम धातु 

नाम, विशेषण र अव्यय शब्दमा प्रत्यय लगेर बनेका व्युत्पन्न धातुलाई नामधातु भनिन्छ | नामधातु बन्दा नाम, विशेषण र अव्यय शब्दमा 'आउ', 'याउ', तथा 'इ' प्रत्यय लाग्दछ | 

उदाहरण –    
     

 

 वर्ग         

शब्द

प्रत्यय

 

 नामधातु

 नाम        

रोग

+

 आउ

=

  रोगाउ

+

नु

=

रोगाउनु

 

 

 लाज                    

+

आउ

=

लजाउ

+

नु

=

लजाउनु

 

मुन्ट  

+

=

मुन्

+

नु

=

मुन्टिनु

 विशेषण      

मोटो

+

आउ

=

मोटाउ

+

नु

=

मोटाउनु

 

चिसो

+

याउ

=

चिस्याउ

+

नु

=

चिस्याउनु 

अव्यय

बाहिर

+

=

बाहिरि

+

नु

=

बाहिरिनु

 

पछि

+

याउ

=

पछ्याउ

+

नु

=

पछ्याउनु

 

बरबर

+

आउ

=

बरबराउ

+

नु

=

बरबराउनु

प्रेरणार्थक धातु –

सामान्य (मूल) धातुमा 'आउ' प्रत्यय लागेर बनेका व्युत्पन्न धातुलाई प्रेरणार्थक धातु भनिन्छ | यस्ता धातुबाट बन्ने क्रियापद प्रेरणार्थक प्रक्रियामा प्रयुक्त हुन्छन् |

सामान्य धातुमा          प्रत्यय (आउ)            प्रेरणार्थक धातु

 खा    +                       आउ    =              खुवाउ + नु  = खुवाउनु 

 दि    +                         आउ    =              दिलाउ + नु  = दिलाउनु

 सिक  +                        आउ    =              सिकाउ + नु  = सिकाउनु

 खेल  +                          आउ    =              खेलाउ + नु   = खेलाउनु  

 

 

                                       



  • धातुले कुनै कार्य, घटना वा अवस्थालाई बुझाउँछ |
  • धातुमा प्रत्यय जोडिएर क्रियापद र कृदन्त शब्द बन्दछ |
  • नामधातु बन्दा नाम, विशेषण र अव्यय शब्दमा 'आउ', 'याउ', तथा 'इ' प्रत्यय लाग्दछ | 
  • सामान्य (मूल) धातुमा 'आउ' प्रत्यय लागेर बनेका व्युत्पन्न धातुलाई प्रेरणार्थक धातु भनिन्छ |
.

Very Short Questions

    क्रियापद              धातु                 क्रियापद              धातु

       पढ्यो         -     पढ्                   गएछ          -     जा

       धोला          -      धु                    खान्छ         -      खा

       जाओ         -      जा                   पढाउनुहन्छ    -     पढाउ

       हँसाउँछ      -   हँसाउँ                लजाइछ       -      लजाउ

       रुन्छन्         -      रु                    हेराइ              -      हेर्

       पाएछन्         -      पाउ               पिउँछन्          -      पिउ

       धुल्याउँथ्यो     -     धुल्याउ              कज्यायो      -      कज्याउ

मूल धातु:     

हाँस्नु   -      हाँस्    + नु,                  उड्नु    -   उड्    + नु,

लेख्नु    -     लेख्   + नु,                   गाउनु   -    गाउ   + नु,

नाम धातु:

मूल शब्द             प्रत्यय

होचो          +      याउ    = होच्याउ + नु  = होच्याउनु

काजी         +      याउ    = कज्याउ + नु  = कज्याउनु

मोटो          +      आउ    = मोटाउ  + नु  = मोटाउनु

चिसो          +      इ     = चिसि    + नु  = चिसिनु

प्रेरणार्थक धातु

रुवाउ    + नु  = रुवाउनु,                     दुखाउ    +  नु = दुखाउनु,

बसाउ    + नु  = बसाउनु,                     पढाउ     +  नु = पढाउनु,

रमाउ    + नु   = रमाउनु,                    खुवाउ     +  नु = खुवाउनु,

नचाउ   +  नु   = नचाउनु,

 क्रियापद      धातु          प्रत्यय            क्रियापद           धातु          प्रत्यय 

भएँ          -     हु      +      एँ              हुँदैनथ्यो   -          हु      +      दैनथ्यो 

भन्नुहोला -   भन् +     नुहोला              छोएँ          -       छु     +      एँ

लाग्दो      -    लाग्   +      दो              रहेनछ       -      रह     +      एनछ

सुन्नोस्    -    सुन्    +    नोस्              छुट्ने        -      छुट्    +      ने

अँठ्याएछ  - अँठ्याउ  +    एछ             होला         -      हु      +      ला

पुगेन      -   पुग्    +      एन             भने           -        भन्    +      ए

पुग्छन्    -   पुग्    +      छन्             भन्ने        -      भन्    +      ने

थिइन    -   थि     +      इन्             थिएन       -        थि     +      एन

गएर      -   जा     +      एर              गरेको       -      गर्    +      एको

हल्लियो    -   हल्लि   +   यो              गाएन       -      जा     +      एन

बिग्रेको     -   बिग्र    +     एको            भयो        -      हु      +      यो

बनिसकेको  -  बन् +इ  +   सक् + एको   भन्दा      -   भन्    +      दा

भन्दै       - भन्    +      दै               पाल्नुहोस्    -      पाल्       +      नुहोस्

कुदें        - कुद्     +      एँ                    

 

0%

ASK ANY QUESTION ON धातु

No discussion on this note yet. Be first to comment on this note